Kagan-werkvormen laat leerlingen praten

Mondelinge taalvaardigheid onder druk: zo brengen Kagan-werkvormen leerlingen meer aan het praten

“Hoeveel leerlingen doen mee in jouw les?”

Je stelt een vraag. Een aantal leerlingen steekt zijn hand op. Je geeft iemand de beurt. En de rest van de klas? 

Die leunt achterover en wacht het af en doet niet mee. 

De signalen zijn duidelijk: de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen neemt af. Het is niet alleen een bevinding die in de rapporten van de inspectie opduikt. Scholen herkennen het dagelijks in hun eigen klaslokalen. Leerlingen die moeite hebben met het verwoorden van wat ze denken, weinig initiatief nemen in gesprekken en onzeker zijn om iets hardop te zeggen. Het is een probleem dat direct invloed heeft op leren. 

Het probleem zit niet in hoe leerlingen praten, ze praten ook te weinig!

In een gesprek met Kagan-trainers Inge Douwes, Marije van Onna en Mirabella Los die werken op diverse scholen door het hele land delen zij hun inzichten. Wat gaat er mis en vooral: wat werkt wél?

Het zal mijn tijd wel duren…

Wie goed kijkt naar de dynamiek in de klas, ziet een terugkerend patroon. Veel lessen zijn nog steeds zo ingericht dat maar een paar leerlingen actief deelnemen. 

“Als je zegt: ‘overleg even met elkaar’, dan gaat één leerling praten en de rest kijkt toe. Er is geen gelijkwaardige beurtverdeling” – Inge

Het gevolg? Slechts een klein deel van de leerlingen oefent actief met spreken. Het zijn meestal de verbaal sterke of sociaal dominante leerlingen die het woord pakken, de rest luistert of haakt mentaal af. “De rest denkt: het zal mijn tijd wel duren.”

Daar komt bij dat leerlingen vaak zelf niet meer weten hoe ze een gesprek moeten voeren. Een vraag terugstellen, doorvragen, reageren op elkaar. Het zijn vaardigheden die ze niet vanzelf oppikken, maar die we ze moeten aanleren.

“Als iemand zegt: Hoe gaat het? Dan zegt de ander ‘goed’… en dan stopt het gesprek.”

Taal ontwikkel je alleen door te doen

Taalvaardigheid ontwikkel je niet door alleen te luisteren, maar juist door zelf te spreken.

“Het is zo belangrijk dat kinderen het mondeling verwoorden, pas dan gaat het landen,” vertelt Inge.

Toch gebeurt dat nog te weinig. Niet omdat leerkrachten het niet belangrijk vinden, maar omdat de lespraktijk er vaak niet op is ingericht. Een belangrijk inzicht daarbij: taalontwikkeling hoeft niet altijd origineel of complex te zijn. Juist het herhalen van goede zinnen blijkt krachtig.

“Dat letterlijk kopiëren van zinnen vinden leerkrachten in het begin ongemakkelijk,” wordt toegegeven. “Maar het is juist een heel krachtig middel om leerlingen een goede zin te laten spreken.”

Zelfs herhaling is dus winst. Want spreken is oefenen. En oefenen vraagt om herhaling en veiligheid.

Mirabella verwoordt het krachtig:

“Kinderen leren niet door te luisteren, maar door te doen. Hun hersenen moeten aan het werk en dat gebeurt als ze spreken, denken, reageren en toepassen.” – Mirabella

Wat er verandert als je het anders aanpakt

Zodra je werkt met duidelijke, Kagan-werkvormen (ook wel genoemd: structuren), gebeurt er iets fundamenteels in een klas. Door die werkvormen zorg je dat iedereen aan de beurt komt, ze kunnen niet duiken en zo moeten ze iets zeggen.

Een coöperatieve werkvorm is zo veel meer dan een manier van werken. Het is een structuur die gedrag stuurt.

Belangrijk om te weten: de lesstof verandert niet. Coöperatief leren gaat niet over andere lesstof, nieuwe methodes of extra werkdruk. De inhoud van de les blijft precies hetzelfde als wat je al van plan was. Wat verandert is hoe de leerlingen die inhoud verwerken.

Wat je gaat zien bij de leerlingen is:

• Iedereen doet mee
• Gesprekken komen op gang
• Leerlingen reageren op elkaar
• Denken wordt zichtbaar of hoorbaar

In tweetallen en kleine groepen van 4 die teams worden genoemd durven leerlingen meer, het voelt veilig en de drempel om te spreken verdwijnt. Die veiligheid is een belangrijke voorwaarde. Ze krijgen duidelijke rollen en opdrachten, waardoor gesprekken niet stilvallen.  Zelfs als een leerling het antwoord niet weet, is er altijd een uitweg: herhalen.

Je kan niet duiken. Dus ook al weet je niets nieuws, dan herhaal je iets. Maar je móét iets doen. En juist dat zorgt voor succeservaringen voor alle leerlingen.

Meer dan taal: dit gebeurt er nog meer

Wanneer leerlingen structureel meer gaan praten, gebeurt er meer dan alleen taalontwikkeling. Leerlingen worden actiever, denken dieper na en nemen meer eigenaarschap over hun leerproces. 

“Wij willen dat het zweet op de juiste ruggen staat,” wordt treffend gezegd door de trainers. “Die hersenen moeten aan.”

Daarnaast groeien ook sociale vaardigheden, dingen die misschien klein lijken, maar essentieel zijn, zoals o.a.: 

• iemand aankijken 
• een vraag stellen
• reageren op een ander
• iemand bedanken

“Dat stukje sociaal gedrag, dat moeten we ze aanleren.” En dat gebeurt niet door erover te praten, maar door het te doen. Iedere dag opnieuw. 

Van stille klas naar actieve leeromgeving

Het goede nieuws? Het zit niet in méér doen, maar in het anders doen!

De boodschap voor het onderwijs is helder: als we willen dat leerlingen beter leren spreken, moeten we ze daar structureel de kans voor geven. Niet af en toe, maar in elke les.

Dat betekent:

• minder zenden > meer interactie
• minder één-op-één antwoorden > meer gelijktijdige deelname
• minder vrijblijvendheid > meer gestructureerde samenwerking

Mondelinge taalvaardigheid vraagt geen extra vak, maar een andere manier van werken. Een manier waarin spreken geen uitzondering is, maar de norm.

Kinderen hebben de behoefte om te praten en te bewegen. Leraren hebben behoefte aan overzicht en structuur. Precies daarom werken coöperatieve werkvormen zo goed,” aldus Marije.

Want uiteindelijk geldt: “Wie praat, die leert!” – Marije